Τοπικές Παραδοσιακές Ενδυμασίες Κερκύρας Παξών και Διαποντίων Νήσων *

Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Κοινωνία της Πληροφορίας»
Ερευνητικό Πρόγραμμα: «Τοπικές Παραδοσιακές Ενδυμασίες Κερκύρας, Παξών και Διαποντίων Νήσων»

Επιστημονικός Υπεύθυνος: Θεόδωρος Γ. Παππάς, Καθηγητής
Επιστημονικοί συνεργάτες: Ανδρέας Καλογεράς, Μαριλένα Κοσκινά, Σπύρος Ζηνιάτης, Σοφία Μπρισένιου.

Εκφράζουμε τις ευχαριστίες μας στην κυρία Ελισάβετ - Λουλού Ι. Θεοτόκη, η οποία μας παραχώρησησε την άδεια ψηφιοποίησης και πορβολής της πλούσιας συλλογής της.

Η ιστορία και η εξέλιξη του ενδύματος συνδέονται στενά με την κοινωνική ζωή του ατόμου, αφού είναι γνωστό ότι το ένδυμα χαρακτηρίζει την προσωπικότητα ενός ανθρώπου. Πρωταρχικός σκοπός του ενδύματος ήταν να προστατεύει τον άνθρωπο από τις καιρικές συνθήκες, αλλά συνδέονταν άμεσα με το πρόσωπο ή προσωπείο που το άτομο εμφάνιζε στο κοινωνικό του περιβάλλον. Ως εκ τούτου το ένδυμα ως «κοινωνικό σημείο» αποτελεί σημαντική πηγή πληροφοριών για την προσωπική και κοινωνική ταυτότητα των ατόμων, καθώς μπορεί να ερμηνευτεί από ιστορική, οικονομική, ψυχολογική, κοινωνιολογική και γεωγραφική άποψη.

Μέσα από το ένδυμα αντανακλάται η στάση του ατόμου απέναντι στον κοινωνικό ρόλο που καλείται να αναλάβει. Επομένως στη διαμόρφωση της παραδοσιακής ενδυμασίας ο παράγοντας της κοινωνικής ιεράρχησης και συμπεριφοράς είναι τόσο ισχυρός, και περιοριστικός ώστε τελικά η αναζήτηση της φυσικής άνεσης και πρακτικότητας παραμερίζεται.

Πέρα από την αιτία της άνεσης, της προστασίας και της κοινωνικής ιεράρχησης, μια τρίτη σημαντική παράμετρος, αυτής της διαφοράς των φύλων και της σεξουαλικής έλξης, η οποία φαίνεται να αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία στη σύγχρονη ένδυση, δεν θα πρέπει να διαφεύγει την προσοχή μας. Στη μελέτη της παραδοσιακής ενδυμασίας της Κέρκυρας και των Διαποντίων Νήσων αυτή αντανακλάται στη διαφορά ανάμεσα στην αντρική και στη γυναικεία ενδυμασία με μεγαλύτερη ποικιλομορφία στην τελευταία. Ωστόσο, κι εδώ θα παρατηρήσουμε μια υπερκάλυψη του στοιχείου της έλξης, όπως και της άνεσης από τον κοινωνικό και πολιτιστικό στοιχείο, και είναι κυρίως αυτό που αναδεικνύεται καθαρά από την παρατήρηση της παραδοσιακής τοπικής ενδυμασίας.

Η μακραίωνη σχέση με τη Δύση αντικατοπτρίζεται στα Ιόνια Νησιά και στο επίπεδο της ένδυσης. Πιο συγκεκριμένα, το κερκυραϊκό κοστούμι απέκτησε, μέσα από τη σχέση αυτή, ιδιαίτερη πολυτυπία και πολυμορφία, κάτι που το καθιστά ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Μέσα από το ένδυμα προβάλλονται οι σχέσεις των ατόμων μεταξύ τους, τονίζεται η διαφορετική κοινωνική τους προέλευση και αισθητική τους εκλογή υπό την επίδραση της δυτικής μόδας.

Ωστόσο, αυτό που αναφαίνεται καθαρότερα από την μελέτη των τοπικών ενδυμασιών της Κέρκυρας είναι η αξιόλογη πρωτοτυπία και ποικιλομορφία τους. Διαφορετικά πολιτιστικά στοιχεία ενώνονται και δημιουργούν ένα πολύχρωμο υφάδι από επιρροές, οι οποίες συγχωνεύονται στην τοπική κουλτούρα. Η ποικιλομορφία της μαντίλας π.χ., η οποία όχι μόνο διαφέρει από περιοχή σε περιοχή, αλλά και από χωριά εντός μιας συγκεκριμένης περιοχής, δείχνει ότι η κατασκευή των ενδυμάτων ήταν στενά συνδεδεμένη με τις τοπικές παραγωγικές συνθήκες κλειστών κοινωνιών, οι οποίες αντλούσαν από τους ιδίους κοινωνικούς και οικονομικούς πόρους και από τα συγκεκριμένα υλικά που τους διέθετε το περιβάλλον τους. Ως εκ τούτου, η τοπική ενδυμασία αποτελεί ένα «σημείο πολιτισμού» εδραιωμένου εν χώρω και τόπω, ο οποίος εξακτινώνεται ελάχιστα προς τα έξω, ποτέ πέρα από την επιρροή του οίκου, του domus, όπως θα έλεγε ο φιλόσοφος Λυοτάρ. Η απώλεια αυτή, σήμερα σε ένα μεταμοντέρνο περιβάλλον, όπου όλα συμβαίνουν αλλού και παντού, είναι ανυπολόγιστη, αν την σκεφτούμε με όρους και ανθρώπινης ευαισθησίας και επινοητικότητας. Αναμφίβολα, η αλλαγή αυτή είναι το προϊόν μιας μακράς ιστορικής διαδικασίας και μιας μεγάλης κοινωνικής και τεχνολογικής επανάστασης.

Η ενδυμασία έχει σαφή κοινωνική λειτουργία. Η λειτουργία αυτή καλύπτει πολλές δραστηριότητες. Δηλώνει τη θέση των πολιτών στο κοινωνικό σύστημα μιας δεδομένης περιόδου και αντανακλά την προσπάθειά τους να προσαρμοστούν στη συγκεκριμένη κοινωνική διαστρωμάτωση.

Ο 19ος αιώνας προκάλεσε σημαντικές οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές, που αντικατοπτρίζονται και στην ενδυμασία. Η αστική τάξη εδραιώθηκε και πήρε στα χέρια της τον οικονομικό έλεγχο, ενώ η ενδυμασία των αγροτών έμεινε στην παράδοση και άρχισε να διακρίνεται σαφώς από την αστική, που την εξουσίαζε η μόδα.

Στους παραδοσιακούς αγροτικούς χώρους, τουλάχιστον μέχρι τη δεκαετία του ’70, υπήρξε μια αργή μεταβολή των εξελίξεων στις κλειστές κοινωνίες των χωριών με αποτέλεσμα να υπάρξει και μια αργή μεταβολή στις διάφορες μορφές του πολιτισμικού χώρου. Έτσι παρατηρούμε και μια βραδύτητα αλλαγής στις παραδοσιακές ενδυμασίες. Είναι επομένως χαρακτηριστικό, ότι οι κλειστές αγροτικές κοινωνίες της Κέρκυρας, δεδομένου ότι υπέστησαν λιγότερο την επιρροή της ομοιογενοποίησης που επέφερε η βιομηχανική επανάσταση, (ο ποιητής Διομήδης Βλάχος ανέφερε στην τελευταία του διάλεξη ότι η οικονομία της ορεινής Περίθειας, κατά τη δεκαετία του 50, δεν γνώριζε ακόμη την ύπαρξη του χρήματος), διατηρούν τον αρχέγονο κρίκο που ένωνε την ντόπια παραγωγή με την ενδυμασία, αντίθετα από την ενδυμασία της πόλης που ακολουθεί πιστά την ευρωπαϊκή μόδα, όπως και τον τρόπο ζωής.

Για τη μελέτη της παραδοσιακής ενδυμασίας της Κέρκυρας, των Παξών και των Διαποντίων Νήσων, προσπαθήσαμε να συγκεντρώσουμε διάσπαρτα στοιχεία από ιδιωτικές συλλογές, μουσεία, αρχεία και βιβλιοθήκες. Χρησιμοποιήσαμε υλικό από τις παρακάτω πηγές:

  1. Υδατογραφίες με ενδυμασίες
  2. Πίνακες ζωγραφικής καλλιτεχνών
  3. Περιγραφές , πίνακες και σχέδια περιηγητών , όπως των Pierre Sylvain Marechal, Costumes civils actuels de tous les peuples connus και Jaques Grasset Saint-Sauveur, voyages pittoresques dans les quatres parties du monde, tome premier, Paris 1806.
  4. Συλλογές ενδυμάτων (Ελισάβετ-Λουλού Ι. Θεοτόκη)
  5. Περιηγητικά κείμενα
  6. Άλλες έντυπες πηγές
  7. Προικοσύμφωνα
  8. Προφορικές πηγές
  9. Έργα τέχνης
  10. Φωτογραφικό υλικό.

Επιλογή Βιβλιογραφίας

Βεντούρα Νίκου Σπ., Κορφιάτικος Γάμος, εκδ. Νίκος Χειμαριός, Κέρκυρα 1987.

Βρέλη-Ζάχου Μαρίνα, Η ενδυμασία στη Ζάκυνθο μετά την ένωση (1864-1910). Συμβολή στη μελέτη της ιστορικότητας και της κοινωνιολογίας του ενδύματος, εκδ. Ίδρυμα Αγγελικής Χατζημιχάλη, Αθήνα 2002.

Γιανναρά-Ιωάννου Τατιάνα, Ελληνικές κλώστινες συνθέσεις - Δαντέλες, Εκδ. Μέλισσα, Αθήνα 1986.

Γκιζέλης Γρηγόριος, Η ρητορική του ενδύματος, Αθήνα 1974.

Δεληβορριάς Άγγελος, Ελληνικά Παραδοσιακά κοσμήματα, Μουσείο Μπενάκη, εκδ. Μέλισσα, Αθήνα 1979.

Ζώρα Πόπη, Κεντήματα και κοσμήματα της ελληνικής φορεσιάς, Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης, Αθήνα 1981, β΄ έκδοση.

Θεοτόκη Ελισάβετ-Λουλού, Ενδυμασίες Κέρκυρας, Παξών και Διαποντίων νήσων, έκδ. Δήμου Κερκυραίων, Αθήνα 1994.

Θεοτόκη Ελισάβετ-Λουλού, Οι Κερκυραϊκές ενδυμασίες της πόλης: από τον 15ο μέχρι και τον 19ο αιώνα, εκδ. Έψιλον, Κέρκυρα 1998.

Κατσαρού Σπύρου, Σύντομη Ιστορία της Κέρκυρας, εκδ. Innovation , Κέρκυρα 1992, 4 η έκδοση.

Κλήμης Οδυσσέας-Κάρολος, Δρώμενα και έθιμα του Κερκυραϊκού λαού, Γραφικές Τέχνες Νίκος Χειμαριός, Κέρκυρα 1987, β΄ έκδοση.

Κοντομίχης Πανταζής, Η λευκαδίτικη λαϊκή φορεσιά. Από τον 17ο αιώνα ως τα μέσα του 20ού, έκδοση Ε.Ο.Μ.Μ.Ε.Χ., Αθήνα 1989.

Κυριακίδου-Νέστορος Άλκη, Λαογραφικά μελετήματα, εκδ. Ολκός, Αθήνα 1975.

Κορρέ Κατερίνας, 1977-1978. «Ο νεοελληνικός κεφαλόδεσμος», ανάτυπο από τα τεύχη 1203 και εξής της Νέας Εστίας.

Λεκάκης Γ., Αρχαία ιστορία και τοπωνύμια των Παξών, εκδ. Δήμου Παξών, 2005.

Του ιδίου, Παξοί, τα νησιά του ερωτικού πάθους του Ποσειδώνα, εκδ. Αέροπος, 2005.

Του ιδίου, Διαπόντιοι Νήσοι: Οθωνοί, Ερείκουσα, Μαθράκι, εκδ. Αέροπος, 2006.

Λουκάτος Δημήτριος Σ., Εισαγωγή στην ελληνική λαογραφία, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1978 β΄ έκδοση.

Λουκάτος Δημήτριος Σ., Λαογραφική αποστολή εις τας νήσους Οθωνούς, Ερείκουσα και Μαθράκι του Νομού Κερκύρας, Ακαδημία Αθηνών, Επετηρίς του Λαογραφικού Αρχείου, τόμος ΙΓ-ΙΔ, έτη 1960-1961, Αθήνα.

Λουκάτος, Δημήτριος, Λαογραφικά Σύμμεικτα Παξών (Καταγραφή 1957), Χορηγία του «Κοινωφελούς Ιδρύματος Παξών» (επιμ. Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη), εκδ. Ακαδημία Αθηνών, Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας, Αθήνα 2002, σσ. 49-54.

Μπουνιάς Ιωάννης, Κερκυραϊκά, Ιστορία - Λαογραφία, τόμος Β, Κέρκυρα 1959.

Μωραΐτης Μενέλαος, Ήθη, έθιμα και παραδόσεις της Βόρειας Ορεινής Κέρκυρας, εκδ. Γραφικές Τέχνες Σ. Κοντοσώρος – Γ. Τόμπρος, Κέρκυρα 1993.

Πάγκαλης Γιώργος Αλεξ., Κέρκυρα. Ιστορία και Μύθος, Άνω Παυλιάνα, Λαογραφία και Παράδοση, Αθήνα 1991.

Πανδής Ν. Μπάμπης, Κέρκυρα το Βαϊλάτο του Αλεύχιμου και το Πεντάχωρο- Ιστορία, Ενθυμήματα, Εκδ. κ. Ντούσγος και Σια Ο.Ε.

Ράφτης Άλκης, Ο κόσμος του ελληνικού χωριού, Αθήνα 1985.

Σαλβάνος Γεράσιμος, Γαμήλια έθιμα Αργυράδων Λευκίμμης, ανατύπωση στον 1ο τόμο της Λαογραφίας, Θεσσαλονίκη 1931.

Σιμόπουλος Κυριάκος, Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα 333 μ.Χ.- 1821 μ.Χ., τόμοι Α, Β, Γ1, Γ2, Αθήναι 1974- 1975.

Σταμέλος Δημήτριος, Νεοελληνική Λαϊκή Τέχνη, Αλκαίος, Αθήνα 1975.

Χατζημιχάλη Αγγελική, Ελληνική Γυναικεία Φορεσιά, εκδοτικός Οίκος Μέλισσα, Αθήνα 1977.

Χατζημιχάλη Αγγελική, Ελληνικαί εθνικαί ενδυμασίαι. Πίνακες Νικ. Σπέρλιγκ, τόμ. 1, Αθήναι 1948, και τομ. 2, έκδοση Μουσείου Μπενάκη, Αθήναι 1954.

Χιώτης Π., Ιστορικά απομνημονεύματα Επτανήσου, Ζάκυνθος 1888.

Χυτήρης Γεράσιμος, Τα λαογραφικά της Κέρκυρας, Δημοσιεύματα Εταιρείας Κερκυραϊκών Σπουδών, Κέρκυρα 1988.

...........................

Κόκκινο βελουδένιο χρυσοκέντητο πεσελί με δαντελλίτσα στον καρπό. Μπροστινή όψη με παγώνια. Συλλογή Ελισάβετ – Λουλού Θεοτόκη.

Στολή Λευκίμμης. Από το βιβλίο της Ελισάβετ – Λουλού Θεοτόκη, Ενδυμασίες Κέρκυρας, Παξών και Διαποντίων Νήσων, Έκδοση Δήμου Κερκυραίων, Κέρκυρα 1994, σ.27.

Νυφιάτικο βελουδένιο μωβ πεσελί με χρυσή τρέσα. Οπίσθια όψη. Συλλογή Ελισάβετ – Λουλού Θεοτόκη.